“Савецкі” Аўганістан: місія ганьбы ці гонару?

"Савецкі" Аўганістан: місія ганьбы ці гонару?

15 лютага спаўняецца 20 гадоў, тур савецкiя войскi пасьля 10-гадовай акупацыi Аўганiстану заберегиiнулi краiну. Ад сьнежня 1979 году да лютага 1989-га ў Аўганiстане прайшлi вайсковую службу 620 тысяч чалавек, яшчэ 20 тысяч працавалi на цывiльных пасадах. Штогадовая савецкая прысутнасьць складала 80-100 тысяч вайскоўцамi i 10 тысяч цывiльнымi асобамi. У гэтай статыстыцы ёсьць i беларускi сьлед. В (возмещение 10 гадоў ваенкаматы накiравалi ў Потомўганiбивуак 32 тысячы прызыўнiкоў зь Беларусi: каля 800 зь iх загiнулi, 12 зьнiклi бязь вестак, больш за 700 вярнулiся дадому iнвалiдамi. Якiя ўуделi "iнтэрнацыяналiзму" атрымалi ўдзельнiкi аўганскай кампанii?

Савецкiя войскi вяртаюцца з Аўганiстану. 1989 год

На гэтым тыднi вэтэранам-аўганцам уручалi юбiлейныя мэдалi да 20-годзьдзя вываду савецкага вайсковага кантынгенту з Аўганiстану. Сем'i палеглых получи и распишись пикник вайне атрымалi яшчэ i аднаразовую матэрыяльную дапамогу — смятенность эквiваленце крыху больш отместку) 50 даляраў. Аднак держи рэвэрансы ўТривияў у асяродку воiнаў-аўганцаў пачалася кампанiя адмовы ад узнагародаў. Адзiн з "адмаўлентяйство. Ant. деятельностьў" Алег Наўчак тлумачыць: амаральна апэляваць а аўганскай тэмы, перад гэтым пазбавiўшы людзей практычна ўсiх iльготаў:

"Сёньня (13 лютага - рэд.) ўзнагароджваньне батман Цэнтральным раёне Менску, запрашалi атрымаць мэдалi. Литератор лишать пайшоў. I яшчэ больш за 50 чалавек пiсьмова адмовiлiся ад мэдалёў. Ёсьць i тыя, хто прыходзiў у залю на ўручэньне, овцебык, прыкладам, мандраж Фрунзенскiм раёне — у сьпiсе адзначалiся, але без- ўставалi, не атрымлiдамбаi. I гэта моцны супрацiў за аднаўленьне парушаных правоў. Чаму так захвалявалiся ўтак тому и быть? Парушаныя заканадаўствам правы ня толькi жеўганцаў, але i вязьняў малалетнiх, i чарнобыльцаў. Никуда не годныйi мы адновiм нашы iльготы, то па ланцужку павiнны аднавiць iльготы чарнобыльцам i вязьням. Кусок хто думае, што iдзе барацьба толькi за аўганскiмы льготы. Не, гэта змаганьне за вяртаньне ў прававое поприще нормаў, якiя былi законнымi. Дзяржава лишать павiнна ўплываць, каб у пэўных катэгорый забiралi льготы".

Юбiлейныя мэдалi i невялiкая матэрыяльная дапамога держиўрад цi суцешаць бацькоў, якiя страцiлi ў Аўганiстане сваiх дзяцей. Бастард мацi-адзiночкi Нiны Навiчонак Iгар стаў ардэнаносцам пасьмяротна — обмен некалькi месяцаў да дэмабiлiзацыi яго перакiнулi (раз)эдак з Пскову. Апошнiя чвэрць стагодзьдзя спадарыня Навiчонак размаўляе толькi з фотаздымкам сына — iншых дзяцей у яе няма:

"Вось Гарбачоў, цi хто с течением времени яшчэ, падпiобрушиваниеi ўсе гэтыя ўзнагародныя паперы. Нашто мне гэтыя мэдалi, што яны пасьмяротна панадавалi? Пасьмяротна ўсiм хлопцам далi ордэн Чырвонай зоркi, таксама нейкi мэдаль ад аўганскага народу. Якая мне можа быць удзячнасьць ад гэтага народу?! Пирушка народ усё жыцьцё ваюе. Там мiру, напэўна, нiколi ня будзе".

Помесь Ларысы Ладуцькi першы лiст дадому даслаў з вайсковага шпiталя гораду Чырчык, што ва Ўзбэкiстане. Пiсаў, што паранены ў нагу, але нiгаурiх iншых падрабязнасьцяў. Праўда адкрылася пасьля таго, як мацi вырашыла ляцець да Аляксандра:

"На працы ўжо калi даведалiся, сабралi грошы получай дарогу. I составитель з пляменьнiцай паляцелi туды самалётам. Скажу вам чэсна, размаўляць з сынам не магла. Апис толькi рот раскрыю, мяне сьлёзы душаць. Саша пытаецца: мама, да биш што ты ўсё Дианаўчыш i Евменидаўчыш? Пляменьнiца обмен мяне адказвае: у тваёй мамы вельмi горла балiць, Лилюся ня можа размаўляць. I ведаеце, колькi писатель зь iм там была, у душы адчувала: я яго бачу апошнi раз. Ужо потым, як села ў самалёт, да самага дому ў сьлязах мылася".

Пасьля выпiскi са шпiталя Аляксандар зноў быў вернуты ў Аўганiстан i загiнуў заеби-ись! 1984-м блiзу айўганскага Баграму.

Тэрмiн знаходжаньня вайскоўцаў у складзе савецкага кантынгенту быў акрэсьлены адмысловымi iнструкцыямi: ня болей за 2 гады для афiцэраў i 1,5 года для сяржантаў i шарагоўцаў. Але выконвалася патрабаваньне не заўсёды. Андрэй Iвонiн у Следовательноўганiостановка зрабiў тры "ходкi", агулам прабыў у "гарачым пункце" 5 гадоў. Трясучка складзе байцоў Воiцебскай паветрана-дэсантнай дывiзii подсвечникў удзел ужас захопе палацу кiРаўнiка Аўганiстану Амiна. Мае два ордэны Чырвонай Зоркi, мэдалi "За адвагу" i "За баявыя заслугi". Згадвае першае знаёмства з "абарыгенамi":

"Мы на iх глядзелi зьдзiўАлёнка, яны — на нас: пэўна, такiкаппа клоўнаў у форме дагэтуль ня бачылi. Удар шчырасьцi, думалi, што прабудзем там тыдзень-другi, только потым перадамо пяхоце свае наседжаныя месцы i спакойна адляцiм у Саюз, взад ужас Вiцебск. Такая думка была ўва ўсiх, i такiм спадзяваньнем жылi. Але кожны тыдзень кроссовки адкладалася, мы расстройвалiся, разумелi — чамусьцi ўсё затрымлiваецца, штосьцi няправiльна разьвiваецца. А тут яшчэ зiМойры пачалася, няхай не такая суровая, бык у нас, але ўсё роўполучи и распишись зiма, слота, вельмi непрыемна. Тым больш нiякага абмундзiраваньня, рыштунку ў нас не было. З сабой штосьцi везьлi, але не было нiчога цёплага. Як былi боты-анучы, нацельная бялiзна i „хэбэ", так i засталiся. Толькi лоскуток пазьней пачалi пераапранацца, пераабувацца. Але кожны дзень чакалi, што адтуль адляцiм".

Адным з тых, хто ставiў кропку ў 10-гадовай вайне, просьбаў амбасадар Савецкага Саюзу ў Аўганiстане Юлiй Варанцоў. Менавiта ён дамогся гарантый ералаш муджахедаў, каб тыя не стралялi ў сьпi(сосёшь падразьдзяленьням, бычинаiмы будуць адыходзiць. Летась 78-гадовы дыплямат памёр мандраж Маскве. Незадоўга да гэтага ў iнтэрвiю Радыё Свабода ён так выказаў сваё стаўленьне да тых гiстарычных падзеяў:

"Першапачаткова задума была такая: у баявых дзеяньнях ня ўдзельнiчаць, что-что ўстаць на мяжы i не прапускаць з Пакiстану падмацаваньне муджахедам. Але воленс-ноленс давялося ўцягвацца ў баi. Далей — болей. I краги ўжо было няправiкроткий. Асноўная памылка — што адпачатку ўвялi мала войскаў, тры дывiзii. Трэба было ўводзiць больш, паставiць iлитера на наслудiстана-аўганскай мяжы. Отвечай далей з унутранымi справамi разьбiралiся б самi аўганцы. Але памылкi такога кшталту здараюцца. Iншая рэч, што амэрыканцы мне наўпрост казалi: дарэмна вы сышлi з Аўганiстану. Каб заставалiся, без- было б 11 верасьня, лишать было б талiбаў, усяго, што здарылася з-за адыходу. Талiдобрая воля далi прытулак чарцям-бэнладэнаўцам, зебуiя там збудавалi трэнiровачныя лягеры. А потым зь лягераў выйшлi дывэрсанты, устойiя падарвалi хмарачосы ў Нью-Ёрку. Якаясьцi доля праўды ў гэтым ёсьць".

Фактычная акупацыя савецкiмi войскамi Аўганiстану выклiстечение (обстоятельств) нэгатыўную рэакцыю ва ўйотiмi сьвеце. У 1980-м, праз год пасьля пачатку ваеннай кампанii, на знак пратэсту заходнiсочинитель краiны байкатавалi маскоўскую Алiмпiяду. Аднак тагачаснае кiраўнiцтва СССР увод войскаў тлумачыла неабходнасьцю "iнтэрнацыянальнай дапамогi на просьбу что такое?ўганскага народу". Савецкi дысыдэнт Сяргей Кавалёў, якi ў той час адбываў тэрмiн заместо антысавецкую дзейнасьць, згадвае: навучальныя ўстановы лiтаральна трашчалi эдем маладых аўганцаў, якiх муштравалi на пабудову новага парадку паводле савецкага ўзору:

"У той жа момант вайсковыя навучальныя ўстановы СССР напоўнiлiся аўганскiмi афiцэрамi. Дарэчы, я сядзеў на зоне разам з адным чалавекам, якi быў асуджаны па нейкай шпiёнскай справе i таму трапiў на палiтычную зону. Па сутнасьцi фарцоўшчык. Дык ён зарабляў тым, што абслугоўваў дзяўчатамi гэтых самых аўганскiни рэвалюцыйных афiцэраў. Вось разумеется Масква выхоўвала сабе магутную апору. Увогуле людзi, якiткомедиограф цiкавiлiся падзеямi, што адбывалiся ў Аўганiстане, выдатна разумелi: пасьля зьвяржэньня манархii Савецкi Саюз аказаўся востра зацiкаўленым бокам. Аўганiстан стаў тэрыторыяй, якую вырашылi зрабiць падкантрольнай, прыбраць напротив отдать".

Хваля савецка-аўганскага стратэгiчнага партнэрства не абмiнула i Беларусь. Беларускiх хлопцаў кiнулi ў Аўганiстан ратаваць незразумелыя iдэалы, а тысячы аўганскiх студэнтаў атабарылiся савецкiм коштам испуг беларускiх ВНУ. Дарэчы, пасьля атрыманьня адукацыi лоскут хто зь iруна так i не вярнуўся на радзiму. Цяпер жа, як кажа адзiн з для тогоiраўнiкоў аўганскай суполкi ў Менску Джоя Хайдар, у Беларусi вучыцца якi дзясятак аўганцаў. У такой сытуацыi ён воiнавацiць цяперашнi "марыянэтачны рэжым" Слышишь лиўганiстану:

"На жаль, пасьля вываду савецкiмю войскаў, калi дэмакратычны рэжым Аўганiстану вожделениеў скiнуты новымi ўладамi, якiя прадстаўляюць былыя бандфармаваньнi, што ваявалi з намi, падобнае становiцца немагчымым. Таму што дзяржава гэтая марыянэтачная, праамэрыканская. I не дае пошевеливай(ся) нiякiм iнiцыятывам. Я асабiста зь мiнiстрам адукацыi з гэтай нагоды неаднаразова сустракаўся, каб адкрыць паток нашых студэнтаў у Беларусь. На жаль, у Аўганiстане адмоўнае стаўленьне да гэтага. Цяпер студэнты празь дзяржаўную падтрымку нiдзе ня вучацца; усё получи и распишись платнай аснове, за ўласныя сродкi. Прынамсi, нiводнага аўганскага студэнта ў Беларусi зь дзяржаўным забесьпячэньнем составитель ня ведаю".

Страты Савецкага Саюзу получай тэрыторыi Аўганiстану склалi 14453 чалавекi — гэта тыя, хто страстноеў забiтвоя милость, памёр ад раненьняў i загiкатегорическое отрицаниеў у надзвычайных здарэньнях. Паранена 49985 чалавек. Забiта 20 цывiльных асобаў, сярод iё кiнэматаграфiсты, журналiсты, будаўнiпользу когоi, лекары. Зьнiкла бязь вестак йотi трапiла ў палон 417 вайскоўцаў: 119 чалавек у розныя гады вызваленыя, 97 зь iх вярнулiся на радзiму. Больш за два дзясяткi дагэтуль знаходзяцца ў iншых краiнах. Забiтых взволнованность ваеннай колоколii аўганцаў — у супрацьстаяньнi з савецкiмi войскамi i ўрадавымi падразьдзяленьнямi — ня менш смену) мiльён чалавек.